Irska glad zbog nestašice krompira, poznata i kao Velika glad (The Great Famine ili The Great Hunger), predstavlja jednu od najtežih tragedija u istoriji Irske. Tokom ovog perioda umrlo je više od milion ljudi, dok je još oko milion bilo primorano da napusti zemlju u potrazi za boljim životom.
Uzrok gladi bila je bolest krompira koja se pojavila četrdesetih godina 19. veka i uništila useve širom zemlje. Međutim, razmere katastrofe dodatno su pogoršane političkom neaktivnošću, društvenim nejednakostima i politikom britanske vlasti, koja nije adekvatno odgovorila na humanitarnu krizu.
Ovaj događaj nije promenio samo demografsku sliku Irske, već je oblikovao nacionalni identitet i dodatno podstakao težnje Iraca ka nezavisnosti.
Šta je bila Irska glad zbog nestašice krompira?
Velika glad u Irskoj trajala je od 1845. do 1852. godine i zauvek promenila tok irske istorije.
Katastrofu je izazvala bolest krompira poznata kao plamenjača krompira, koja je veoma brzo uništila useve, odnosno osnovni izvor hrane za veliki deo stanovništva.
Krompir je u to vreme bio najvažnija prehrambena kultura u zemlji. Kada se bolest prvi put pojavila 1845. godine, uništeno je približno 50% roda, a narednih godina zaraza se ponavljala, što je dovelo do gladi, bolesti i masovne smrtnosti.
Iako je bolest bila prirodna pojava, njene katastrofalne posledice bile su rezultat društvenih, političkih i ekonomskih okolnosti. Britanska kolonijalna uprava, izražene klasne razlike i velika zavisnost stanovništva od samo jedne poljoprivredne kulture dodatno su pogoršali situaciju.
Procenjuje se da je tokom gladi život izgubilo više od milion ljudi, dok je još oko milion emigrirao, uglavnom u Sjedinjene Američke Države, Kanadu i Veliku Britaniju.
Broj stanovnika Irske smanjen je za oko 25%, a demografski pad nastavio se i u narednim decenijama.
Velika glad nije bila samo posledica propasti useva. Ona je postala simbol ljudske patnje, političkog nemara i dubokih društvenih nejednakosti koje su obeležile Irsku u 19. veku.
Značaj krompira u Irskoj tokom 19. veka
Sredinom 19. veka krompir je predstavljao osnovu ishrane većine stanovništva, naročito siromašnih porodica koje su živele u ruralnim područjima.
Ova kultura doneta je iz Novog sveta tokom 16. veka, a zahvaljujući pogodnoj klimi i plodnom zemljištu izuzetno uspešno se uzgajala u Irskoj.
više od tri miliona ljudi, odnosno gotovo polovina ukupnog stanovništva, oslanjalo se gotovo isključivo na krompir kao glavni izvor hrane.
Čak i mala parcela zemlje mogla je da proizvede dovoljno krompira da prehrani jednu porodicu tokom cele godine. Zbog toga je bio od presudnog značaja za zakupce zemljišta, koji su živeli u veoma teškim uslovima.
Krompir je obezbeđivao dovoljno kalorija, vitamina i hranljivih materija neophodnih za preživljavanje u vreme kada je siromaštvo bilo široko rasprostranjeno.
Istovremeno, najveći deo najkvalitetnijeg obradivog zemljišta bio je u vlasništvu anglo-irskih zemljoposednika, dok su žitarice i stoka proizvedeni na irskim imanjima uglavnom izvoženi u Britaniju. Zbog toga je najsiromašniji deo stanovništva bio gotovo potpuno zavisan od krompira.
Kada je ova jedina pouzdana prehrambena kultura propala, posledice su bile katastrofalne i najteže su pogodile upravo najsiromašnije slojeve društva.
Broj stanovnika bio je veći od 8 miliona.
Seoske porodice bile su uglavnom samoodržive zahvaljujući uzgoju krompira.
Lokalne zajednice bile su snažno povezane sa zemljom i porodičnim vezama.
Broj stanovnika smanjio se za oko 25%.
Glad i zarazne bolesti zahvatile su veliki deo stanovništva.
Došlo je do masovnog iseljavanja i napuštanja brojnih sela.
Plamenjača i propast useva: kako je bolest uništila glavni izvor hrane u Irskoj
Godine 1845. misteriozna gljivična bolest počela je da se širi kroz polja krompira širom Irske. Zaraženi krompiri trulili su u zemlji gotovo preko noći, ostavljajući stanovništvo bez osnovnog izvora hrane.
Uzročnik bolesti bio je ,,Phytophthora infestans", biljni patogen koji se širio vodom i poticao sa evropskog kontinenta. Vlažna i kišovita klima u Irskoj pogodovala je njegovom brzom razvoju, pa je plamenjača već tokom prve godine uništila oko polovine ukupnog roda krompira u zemlji.
U narednim godinama epidemije plamenjače bile su još razornije, pa je gotovo celokupan rod krompira bio uništen.
Međutim, najveća tragedija nije nastala zbog potpunog nedostatka hrane
Žitarice, meso i drugi poljoprivredni proizvodi i dalje su se izvozili, uglavnom u Englesku. Siromašno seosko stanovništvo nije imalo ni novca ni mogućnosti da dođe do te hrane, zbog čega su milioni ljudi ostali bez sredstava za preživljavanje.
Zakupci zemljišta, koji više nisu mogli da plaćaju zakupninu niti da prehrane svoje porodice, bili su izbacivani iz svojih domova. Mnogi su potom lutali zemljom u potrazi za hranom, pomoći ili bilo kakvim skloništem.
Iako je plamenjača krompira bila prirodna katastrofa, razmere Velike gladi dodatno su pogoršali politička neaktivnost, nastavak izvoza hrane, nejednaka raspodela zemljišta i masovna iseljavanja stanovništva sa imanja.
Sama bolest nije mogla biti sprečena, ali je neadekvatna reakcija britanske vlade dovela do toga da propast useva preraste u jednu od najvećih humanitarnih katastrofa 19. veka.
Reakcija britanske vlade: zanemarivanje, ograničena pomoć i kontroverze
Reakcija britanske vlade na Irsku glad zbog nestašice krompira i danas je predmet brojnih kritika. Iako su sprovedene određene mere pomoći, one su bile nedovoljne, zakasnele ili vođene ekonomskim interesima, umesto potrebom da se ublaži patnja stanovništva.
U to vreme Irska je bila deo Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske, mnogo pre podele ostrva, zbog čega je za organizovanje pomoći bila odgovorna vlada u Vestminsteru, a ne lokalna irska vlast.
Tadašnji britanski premijer ser Robert Pil (Sir Robert Peel) u početku je pokušao da ublaži krizu uvozom kukuruza iz Indije i pokretanjem javnih radova kako bi stanovništvo imalo izvor prihoda. Međutim, nakon što je lord Džon Rasel (Lord John Russell) preuzeo dužnost premijera 1846. godine, vlada je usvojila politiku laissez-faire ekonomije, odnosno minimalnog mešanja države u privredu i tržište.
Vlasti su smatrale da bi prevelika državna pomoć mogla da stvori zavisnost stanovništva od države. Zbog toga je izvoz žitarica iz Irske nastavljen čak i dok je veliki broj ljudi umirao od gladi.
Glavni oblik pomoći pružale su radne kuće (workhouses), ustanove namenjene najsiromašnijima. Međutim, one su bile prenatrpane, nedovoljno finansirane i predstavljale su žarišta zaraznih bolesti, zbog čega nisu uspele da ublaže razmere humanitarne katastrofe.
Javni radovi i težak položaj irskog stanovništva
Programi javnih radova, koji su trebalo da obezbede zaposlenje i prihode stanovništvu, primoravali su očajne ljude da obavljaju izuzetno težak fizički posao za veoma niske nadnice, često u ponižavajućim i iscrpljujućim uslovima.
Zbog toga je među irskim stanovništvom raslo nezadovoljstvo. Mnogi su smatrali da je britanska vlada u najmanju ruku zanemarila njihove potrebe, dok su drugi verovali da je njeno postupanje bilo namerno okrutno.
Neadekvatan odgovor britanskih vlasti na propast useva pretvorio je krizu koja je možda mogla biti privremena u smrtonosnu glad i jednu od najvećih humanitarnih katastrofa tog vremena.
Uloga zemljoposednika i težak položaj irskih zakupaca
Pored postupaka britanske vlade u Vestminsteru, veliku ulogu u produbljivanju krize imao je i nejednak sistem vlasništva nad zemljom koji je postojao u Irskoj tokom 19. veka.
Većina Iraca bili su zakupci zemljišta koji su obrađivali parcele u vlasništvu odsutnih zemljoposednika. Mnogi od tih vlasnika bili su Englezi ili angloirski protestanti koji su živeli u Velikoj Britaniji i retko ulagali u zajednice iz kojih su ostvarivali prihod.
Siromašni zakupci gotovo u potpunosti su zavisili od uzgoja krompira. Njihova mogućnost da plate zakupninu bila je direktno povezana sa uspehom roda. Kada je krompir propao, mnogi više nisu mogli da izmiruju svoje obaveze.
Umesto da smanje zakupninu ili pruže pomoć, brojni zemljoposednici započeli su masovna iseljavanja zakupaca sa njihovih imanja.
U pojedinim slučajevima iseljavana su čitava sela, a kuće su čak rušene kako bi se sprečio povratak njihovih bivših stanovnika.
Iako je bilo zemljoposednika koji su pokušali da pomognu svojim zakupcima obezbeđivanjem hrane ili finansiranjem pomoći, oni su predstavljali manjinu.
U većem delu zemlje vlasnici imanja nastavili su da izvoze žitarice i stoku sa svojih poseda, dok su ljudi koji su na njima radili umirali od gladi.
Mnoge porodice bile su primorane da same traže način za opstanak. Neki su odlazili u radne kuće, drugi su umirali pored puteva, dok su mnogi ukrcavali na takozvane „brodove mrtvačke sanduke“ (coffin ships), kojima su emigrirali u Sjedinjene Američke Države, Kanadu ili Veliku Britaniju.
Zbog svega toga, ogorčenost prema zemljoposedničkoj klasi postajala je sve veća, a kasniji politički pokreti sve više su se zalagali za reformu zemljišnog sistema i pravo Irske na samostalno odlučivanje.
Iako je gotovo celokupno stanovništvo Irske bilo hrišćanske veroispovesti, pri čemu je hrišćanstvo na ostrvo, prema predanju, doneo Sveti Patrik, većinu zemljoposednika činili su britanski ili angloirski protestanti, dok su irski zakupci uglavnom bili katolici.
Glad i bolesti: ljudska cena Velike gladi
Glad izazvana nestašicom krompira nije predstavljala samo problem nedostatka hrane. Vrlo brzo prerasla je u ozbiljnu zdravstvenu i humanitarnu katastrofu koja je odnela ogroman broj života.
pri čemu je više od milion ljudi umrlo, a još oko milion bilo je primorano da emigrira.
Siromaštvo izazvano Velikom gladi dovelo je do još većeg širenja gladi i bolesti, a procenjuje se da je život izgubilo oko milion ljudi.
Ljudi su bili primorani da jedu sve što su mogli da pronađu, uključujući travu, korenje i kuvani korov.
Neuhranjenost je ozbiljno oslabila organizam velikog broja ljudi, zbog čega su postali podložniji bolestima koje su se brzo širile u prenatrpanim domovima, radnim kućama i privremenim skloništima.
Kako je Velika glad promenila Irsku
Društvene i političke posledice Velike gladi
Irska glad zbog nestašice krompira nije bila samo humanitarna katastrofa. Ona je duboko promenila društvenu strukturu Irske i političku svest njenog stanovništva.
Vekovima je u Irskoj postojao otpor prema britanskoj vlasti, ali su ogroman broj izgubljenih života, masovno iseljavanje i široko rasprostranjena patnja ostavili snažan trag na irskom društvu i dodatno podstakli težnje ka nezavisnosti.
Čitave zajednice su nestale, tradicionalne porodične veze bile su narušene, a život na irskom selu nikada se u potpunosti nije oporavio. Posledice Velike gladi i danas su vidljive u društvenoj i kulturnoj svesti Irske.
Velika glad bila je jedan od mnogih događaja koji su podstakli razvoj irskog nacionalizma. Stav da je britanska vlada neuspešno reagovala na krizu izazvao je snažan talas nezadovoljstva i ogorčenja među stanovništvom.
Mnogi Irci su britansku vlast doživljavali kao ravnodušnu ili neprijateljski nastrojenu, a iskustvo gladi doprinelo je pokretima za reformu zemljišnog sistema tokom takozvanih Zemljišnih ratova krajem 19. veka, kao i borbi za nezavisnost početkom 20. veka.
Sažmi uz pomoć AI
Da li ti se dopao članak? Zapiši to!
Loading...
