Zamislite život bez mobilnog telefona ili odlazak na nepoznatu lokaciju bez pomoći sistema za globalno pozicioniranje (GPS). Zamislite da biciklom krećete u školu ili na posao jer nemate razloga da sumnjate da ranojutarnje sunce neće sijati tokom celog dana. Sve ove svakodnevne usluge i prenosivi uređaji kojima se služimo rezultat su otkrića nastalih tokom svemirske trke.
Danas geopolitičke tenzije ugrožavaju našu sposobnost da pratimo vremenske obrasce i posledice klimatskih promena. Još gore, ove tenzije ubrzavaju razvoj odbrambenih projekata, poput protivsatelitskog oružja (ASAT). Najistaknutiji umovi naučne zajednice usmereni su na stvaranje novih tehnologija koje unapređuju ekonomske i vojne interese. Međutim, te koristi često ostaju ograničene na zemlje koje su ih angažovale, umesto da služe opštem dobru čovečanstva.
Naučna zajednica napreduje zahvaljujući razmeni informacija. S druge strane, vlade su često oprezne kada je reč o deljenju novih otkrića, uključujući i naučne informacije. Živimo u vremenu intenzivne političke i ekonomske konkurencije. Kako bismo pronašli prostor za saradnju i zajedničko delovanje u svemiru, Superprof razmatra:
Kako je počela svemirska trka
CAVU je akronim iz vazduhoplovstva koji opisuje idealne uslove za letenje. Označava „neograničenu visinu oblaka i vidljivost“ (Ceiling and Visibility Unlimited), što znači upravo ono što naziv sugeriše – nebo bez oblaka koje pilotima omogućava neograničenu vidljivost. Sve do 1957. godine, čitav svemir bio je svojevrsni „CAVU“ za čovečanstvo.
A onda je, u oktobru te godine, sovjetski svemirski program lansirao Sputnik I, prvi veštački satelit koji je orbitirao oko Zemlje. Sovjeti su unapred najavili Sputnik i čak objavili određene informacije o njemu. Novinske agencije prenele su vest u različitoj meri, a ljudi upoznati s tim događajem gotovo trenutno su se zarazili „svemirskom groznicom“.
Dok je britanska javnost istovremeno osećala divljenje i strah, u Sjedinjenim Američkim Državama nastala je takozvana „Sputnjik kriza“. Zemlja tada nije raspolagala tehnologijom koja bi omogućila sličan prikaz svemirskih sposobnosti. Ipak, nije prošlo mnogo vremena pre nego što su pokrenuti brojni projekti.
Agencija za napredne istraživačke projekte odbrane (DARPA) bila je jedna od prvih institucija američke vlade zaduženih za razvoj odbrambenih tehnologija. Devet meseci nakon lansiranja Sputnjika, SAD su osnovale Nacionalnu aeronautičku i svemirsku administraciju (NASA).
Sovjeti su s ponosom isticali uspehe svoje svemirske tehnologije i imali su mnogo razloga za hvaljenje. Međutim, o svojim brojnim neuspesima govorili su znatno manje. Sjedinjene Države su dugo pokušavale da sustignu Sovjetski Savez i pritom su bile veoma oprezne kada je reč o otkrivanju svojih tehnoloških dostignuća. Budući da je svemirska trka započela tokom Hladnog rata, špijunaža je bila uobičajena aktivnost na obe strane.
Tajna priroda rada karakteristična za period Hladnog rata prisutna je i danas, iako je Hladni rat završen pre više od trideset godina. U ranoj fazi svemirske trke naglasak je bio na istraživanju i inovacijama, ali iz različitih razloga. Sovjetski svemirski program razvijao je inovacije radi istraživanja svemira i dokazivanja sovjetske nadmoći. Američki program težio je inovacijama kako bi nadmašio Sovjete i uspostavio američku dominaciju.
Rane saradnje u istraživanju svemira
Bez obzira na nacionalne interese, tehnološki napredak bio je podjednako važan kao i saradnja kosmonauta. Ruski kosmonauti i američki astronauti, koji su radili u svojim svemirskim programima, nisu imali razloga za međusobno neprijateljstvo. Posebno zato što je NASA sredinom osamdesetih godina redovno slala astronaute u Sovjetski Savez na obuku.
U to vreme Međunarodna svemirska stanica (MSS) još nije postojala. Mir, druga sovjetska svemirska stanica, već je godinama kružio oko Zemlje. Pre toga, sovjetski program Saljut trajao je petnaest godina i ostvario izuzetne rezultate. Sjedinjene Države su shvatile da mogu mnogo da nauče kroz saradnju sa ruskom svemirskom agencijom.
Amerikanci su planirali izgradnju sopstvene svemirske stanice, ali potrebna finansijska sredstva nikada nisu obezbeđena. Najbolja alternativa bila je slanje američkih astronauta u Rusiju kako bi stekli iskustvo života i rada u orbiti. Odluka nije bila teška. Uprkos svim razlikama koje je doneo Hladni rat, ruske i američke svemirske agencije sarađivale su još od sredine sedamdesetih godina.
Ukupno je u okviru ovog partnerstva, koje se ponekad nazivalo „Projekat prve faze“:
misija
Nakon gotovo deset godina provedenih u svemiru, orbita stanice Mir počela je da propada, a kvarovi i nezgode postajali su sve učestaliji. Do trenutka kada je Mir završio svoju misiju, Hladni rat je već bio okončan. Saradnja u okviru programa Šatl–Mir postavila je temelje za nastanak Međunarodne svemirske stanice (MSS), najobimnijeg i najuspešnijeg međunarodnog projekta saradnje u istraživanju svemira do danas.
Prepreke saradnji i zajedničkom delovanju
Saradnja u okviru Međunarodne svemirske stanice (MSS) traje i danas, uprkos pretnjama ruskih i američkih vlasti koje povremeno dovode program u pitanje. Japan, Kanada i Evropska svemirska agencija (ESA) učestvuju u finansiranju projekta i dele naučna otkrića sa partnerima. Ukoliko postoje tenzije, one uglavnom potiču od vlada tih država, dok učesnici programa nastavljaju da sarađuju i razmenjuju informacije.
Rat koji je u toku i sankcije koje su Sjedinjene Američke Države uvele Rusiji predstavljaju pretnju nastavku ove saradnje. Takođe, potrebno je uzeti u obzir starost i stanje MSS-a. Kvarovi postaju sve učestaliji, a troškovi održavanja i popravki rastu. Iako je prvobitno bilo planirano da MSS bude povučena iz upotrebe 2024. godine, taj rok će verovatno biti produžen najmanje do 2030. godine.
NASA je dodelila tri višemilionska ugovora privatnim kompanijama za projektovanje i izgradnju nove svemirske stanice. Prema zahtevima projekta, stanica bi trebalo da stalno može da primi najmanje dva američka naučnika. Kompanijama će biti dozvoljeno da preostali prostor koriste po sopstvenom nahođenju, možda čak i za potrebe svemirskog turizma. Za sada, NASA-ini planovi ne predviđaju međunarodnu saradnju.
Privatne svemirske kompanije, poput Blue Origin-a, stvaraju dodatne ekonomske prepreke saradnji i zajedničkom radu. To se posebno vidi u rivalstvu između Džefa Bezosa i Ilona Maska, koji troše milione dolara lobirajući kod američke vlade kako bi dobili unosne ugovore poput pomenutih. Zamislimo sada situaciju u kojoj bi morali da se takmiče sa jednako bogatim i tehnološki sposobnim konkurentom izvan Sjedinjenih Država.
Potezi američkih zakonodavaca usmereni protiv Kine predstavljaju još jedan dokaz ograničavanja mogućnosti za saradnju. Godine 2011. usvojen je takozvani Vulfov amandman (Wolf Amendment), kojim se NASA-i zabranjuje korišćenje državnih sredstava za bilo kakvu saradnju sa Kinom bez prethodnog odobrenja Kongresa. Ovaj amandman se obnavlja svake godine od njegovog usvajanja.
Američki restriktivan stav prema Kini u suprotnosti je sa saradnjom između Evropske svemirske agencije (ESA) i Kine. Od početka 2000-ih godina ove dve svemirske agencije zajedno rade na različitim naučnim projektima. Među njihovim najznačajnijim zajedničkim aktivnostima izdvajaju se proučavanje Zemljinog magnetnog polja i prikupljanje podataka o uslovima na Zemljinoj površini i u atmosferi.
Ciljevi nove svemirske trke
Svemirski turizam mogao bi da ponudi prostor za saradnju, ako već ne za dublje partnerstvo. Američka kompanija Space Adventures sarađivala je sa NASA-om kako bi devet turista otputovalo na Međunarodnu svemirsku stanicu (MSS). Nakon što su Sjedinjene Američke Države 2011. godine obustavile program svemirskih šatlova, NASA je postigla sporazum sa ruskom svemirskom agencijom.
Zahvaljujući tom ugovoru, američka svemirska agencija mogla je da nastavi transport ljudi i zaliha do MSS-a, dok je kompanija Space Adventures nastavila svoje poslovanje. Zahvaljujući sporazumu između NASA-e i Rusije, kompanija je već rezervisala nekoliko mesta na ruskim svemirskim letelicama. Ipak, ekonomski interesi u svemiru daleko prevazilaze pružanje uzbuđenja malom broju ljudi koji mogu da priušte svemirski turizam.
Svemirska trka iz doba Hladnog rata i sletanje na Mesec podstakli su nagađanja o ogromnim bogatstvima koja bi mogla da se steknu eksploatacijom svemira. Rudarenje asteroida postalo je ozbiljna tema još tada. Poslednjih godina sve češće se govori o iskorišćavanju resursa iz svemira, naročito među kompanijama sa velikim finansijskim mogućnostima.
Takvi poduhvati bili bi izuzetno skupi i rizični, a između ulaganja sredstava i eventualnog profita prošlo bi mnogo vremena. Samo su Sjedinjene Države i Japan sprovele misije usmerene na istraživanje mogućnosti eksploatacije mineralnih resursa asteroida, i to pre više od deset godina.
Najopasniji aspekt nove svemirske trke svakako je njena vojna dimenzija. Kineski uspesi u svemirskim istraživanjima izazvali su zabrinutost, posebno u Sjedinjenim Državama. Zbog Vulfovog amandmana (Wolf Amendment), Kini nikada nije bilo dozvoljeno da učestvuje u programu MSS-a. Kao odgovor, Kina je izgradila sopstvenu svemirsku stanicu, Tiangong, koja trenutno prima tročlanu posadu, iako ima kapacitet za duplo više astronauta.
Dok je Kina gradila svoju svemirsku stanicu i planirala lansiranje njenih modula, Sjedinjene Države su obnovile ideju iz vremena Hladnog rata o zaštiti američkih interesa u svemiru i iz svemira. Decenijama su drugi prioriteti na Zemlji odvraćali finansijska sredstva od razvoja američkih svemirskih odbrambenih snaga. Međutim, nakon što je Kina predstavila program Tiangong, razvoj Svemirskih snaga (Space Force) postao je jedan od glavnih prioriteta.
Ipak, američka vlada postaje sve zatvorenija kada je reč o znanju stečenom kroz svemirske misije. Istovremeno se uvodi sve više ograničenja koja otežavaju slobodan protok naučnih informacija.
Američke vlasti redovno se pozivaju na Međunarodne propise o prometu naoružanja (ITAR) i Zakon o kontroli izvoza naoružanja (AECA) kako bi ograničile razmenu određenih naučnih i tehnoloških informacija. Ovi propisi potiču iz perioda Hladnog rata, ali se njihova primena značajno povećala tokom poslednje dve decenije. Ostaje otvoreno pitanje u kojoj meri oni zaista doprinose nacionalnoj bezbednosti SAD.
Vojna zaštita i ekonomska eksploatacija ne mogu biti jedini ciljevi nove svemirske trke. Ujedinjene nacije (UN) su još 1967. godine prepoznale potrebu da se „izbegne prenošenje postojećih nacionalnih rivalstava u ovo novo područje delovanja“. Od osamdesetih godina prošlog veka, Generalna skupština UN više puta je potvrđivala svoju posvećenost tom principu.
Bez obzira na stav Sjedinjenih Država, međunarodna zajednica uglavnom podržava saradnju i razmenu znanja. Sporazum o svemiru (Outer Space Treaty), koji su usvojile Ujedinjene nacije, postavlja smernice za međunarodnu saradnju u istraživanju i korišćenju svemira.
Kao što je rekao sovjetski kosmonaut nakon povratka na Zemlju:
U svemiru ima mesta za svakoga.
Jurij Gagarin
Zbog toga nema potrebe za dominacijom ili nadmoći - budućnost istraživanja svemira trebalo bi da se zasniva na saradnji i zajedničkom napretku čovečanstva.
Sažmi uz pomoć AI
Da li ti se dopao članak? Zapiši to!
Loading...
